Báo cáo thường niên 2026 của WADA: 297.965 mẫu xét nghiệm, đà tăng chậm lại và khoản thiếu hụt 8,3 triệu USD

Tôi từng ngồi ở hàng ghế trên cùng của một bể bơi huấn luyện ở ngoại ô Los Angeles, lúc 5 giờ 47 phút sáng. Một nữ vận động viên vừa chạm thành bể, tóc còn nhỏ nước, thì hai người mặc áo phông có phù hiệu đã đứng chờ sẵn ở mép hồ. Không khán giả. Không máy quay. Không bảng điểm điện tử. Chỉ có một tờ khai, một chữ ký, và một ống nghiệm dán nhãn. Buổi tập sáng hôm ấy khép lại bằng một nghi thức mà khán đài chưa từng nhìn thấy, dù nó lặp lại hàng chục nghìn lần mỗi năm trên khắp hành tinh này. Cảnh tượng đó là lý do tôi đọc báo cáo thường niên của Cơ quan Phòng chống Doping Thế giới (WADA) theo cách khác với cách tôi đọc bảng thành tích. Bảng thành tích cho biết ai nhanh hơn ai. Báo cáo này cho biết ai được kiểm tra, ai bị bỏ sót, và quyền được kiểm tra ấy đang được trả bằng tiền của ai. Bản báo cáo thường niên 2026 của WADA vừa được công bố, và điều đầu tiên cần nói cho rõ: đây là văn bản quản trị liên môn, không phải tài liệu chuyên môn bơi lội. Trong toàn bộ văn bản không có một dòng nào về kỹ thuật bơi, về kiểu bơi, về cự ly, hay về cách một vận động viên phân bổ nhịp thở trong hai trăm mét ếch. Nếu bạn đang tìm phân tích về xuất phát, về lặn dưới nước hay về lượt xoay thành bể, báo cáo này không trả lời. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: nó vẽ ra cái khung mà mọi kỳ tích dưới nước buộc phải tồn tại bên trong. Cấu trúc quyền lực trong văn bản ấy gồm ba tầng. WADA đặt ra tiêu chuẩn và giám sát việc tuân thủ. Ủy ban Olympic Quốc tế cùng các chính phủ quốc gia đóng vai trò chủ thể tài trợ. Các tổ chức phòng chống doping quốc gia và liên đoàn thể thao từng môn là tầng thực thi, nơi một mẫu nước tiểu thực sự được lấy ra khỏi cơ thể một con người. Với bơi lội, tầng thực thi này nặng hơn nhiều môn khác: một giải vô địch quốc gia bơi có thể có hàng trăm vận động viên trải trên hơn ba mươi nội dung cá nhân và tiếp sức, nghĩa là nhu cầu lấy mẫu phải dàn đều và liên tục, cả trong lẫn ngoài kỳ thi đấu. Không có tổ chức quốc gia đủ năng lực, không có kế hoạch phân bổ mẫu nào chạy được. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải bơi và các đợt kiểm tra ngoài kỳ thi đấu của tôi trong nhiều năm, tôi cho rằng độ tin cậy của bơi lội với tư cách một môn sạch phụ thuộc vào đúng cái tầng ít được nhắc nhất đó. Và báo cáo năm nay dành khá nhiều dung lượng cho tầng ấy, theo một cách không mấy dễ chịu. Tôi học cách đọc trận đấu từ đôi mắt của người lùi nhất trên sân. Với bơi lội, người lùi nhất không phải vận động viên về cuối, mà là nhân viên lấy mẫu đứng ở góc hồ lúc sáu giờ sáng. Anh ta không xuất hiện trên truyền hình, không có bảng thành tích, nhưng sự hiện diện hay vắng mặt của anh ta quyết định việc một tấm huy chương vàng có bị tước hay không, mười năm sau. Khối lượng xét nghiệm toàn cầu đạt 297.965 mẫu trong năm 2026, tăng từ 288.865 mẫu năm 2026, tức thêm khoảng 9.100 mẫu, tương đương 3,2 phần trăm. Nghe qua thì đó là mức tăng tích cực. Nhưng đặt cạnh năm trước đó, bức tranh đổi màu: từ 2026 sang 2026, khối lượng xét nghiệm tăng 12,5 phần trăm. Động lượng giảm còn khoảng một phần tư chỉ trong một vòng báo cáo. Đường cong này không phải đường cong của một hệ thống đang mở rộng nhanh. Nó là đường cong của một hệ thống đã chạm trần nguồn lực và bắt đầu đi ngang. Tỷ lệ phát hiện bất thường phân tích, tức tỷ lệ mẫu dương tính chính thức, gần như bất động: 0,77 phần trăm, rồi 0,80 phần trăm, rồi 0,78 phần trăm trong ba năm liên tiếp. Biên độ dao động chỉ khoảng 0,03 điểm phần trăm. Với người làm dữ liệu, đây là dấu hiệu của một nền tảng ổn định chứ không phải của nhiễu. Với người làm thể thao, nó đặt ra một câu hỏi khó: khi số mẫu tăng mà tỷ lệ phát hiện đứng yên, thì hoặc là tỷ lệ gian lận thực tế không đổi, hoặc là cách chọn mẫu đã thay đổi theo hướng nhắm trúng hơn. Báo cáo không tách được hai khả năng đó, và tôi cũng không muốn khoác cho nó một ý nghĩa mà nó không có. Chuỗi số liệu từ 2026 đến 2026 cho thấy một điều đáng chú ý: biểu đồ tăng trưởng có hình bậc thang, không phải hình parabol. Những năm hậu đại dịch là bậc nhảy lớn, những năm sau là bậc nhỏ dần. Cách trình bày theo chuỗi dài như vậy là điểm mạnh của báo cáo, bởi nó cho phép so sánh xu hướng thay vì chỉ nhìn một lát cắt. Chín cuộc kiểm toán tuân thủ được tiến hành trong kỳ báo cáo. Số điểm không tuân thủ trung bình giảm từ 25,5 xuống 20. Nhìn thoáng qua, đó là thành tích. Nhìn kỹ hơn, có ba điều cần lưu: thứ nhất, chín cuộc kiểm toán là mẫu quá nhỏ để kết luận về xu hướng toàn cầu; thứ hai, điểm không tuân thủ liên quan đến khâu xét nghiệm chiếm tới 45 phần trăm tổng số phát hiện, tăng 11 phần trăm so với kỳ trước; thứ ba, 23 phần trăm trong số đó được xếp vào mức nghiêm trọng. Diễn giải cho gọn: bộ máy giấy tờ đang khá lên, nhưng khâu lấy mẫu bằng xương bằng thịt đang xấu đi. Với một vận động viên bơi ở một liên đoàn nhỏ, điều đó có nghĩa là kế hoạch kiểm tra cá nhân của cô ấy có thể bị trễ, bị bỏ, hoặc bị làm qua loa, vì tổ chức quốc gia của cô ấy thiếu người và thiếu tiền. WADA báo cáo khoản thiếu hụt 8,3 triệu USD so với ngân sách. Hoa Kỳ chưa chuyển 3,8 triệu USD. Nga chưa chuyển 3,9 triệu USD. Cùng lúc, cơ quan này ghi nhận thặng dư ròng 1,2 triệu USD. Sự cùng tồn tại của một khoản thiếu hụt lớn và một khoản thặng dư ròng nhỏ nói lên một điều: chi tiêu bị siết. Trong một tổ chức mà sản phẩm đầu ra là số mẫu xét nghiệm, siết chi tiêu thường đồng nghĩa với việc đầu tư vào năng lực lấy mẫu bị hoãn lại. Đó là lý do tôi đọc mức tăng 3,2 phần trăm không phải như một dấu hiệu sức mạnh, mà như một dấu hiệu của trần ngân sách. Một lớp nữa của cùng câu chuyện là sự chuyển hướng chiến lược. WADA mô tả việc dịch chuyển từ thế giới chủ yếu xét nghiệm vận động viên truyền thống sang các hoạt động điều tra và phòng ngừa. Hơn 250 chiến dịch điều tra đã được triển khai, 88 cơ sở được mô tả là phòng thí nghiệm bất hợp pháp bị triệt phá, hơn 90 tấn nguyên liệu bị thu giữ. Đây là những dữ kiện thuộc về hoạt động thực thi pháp luật nhiều hơn là y tế thể thao, và chúng có hàm ý trực tiếp cho bơi lội: nếu nguồn lực dịch sang săn chuỗi cung ứng, thì số mẫu lấy tại các cuộc thi bơi cấp thấp có thể bị co lại trước tiên. Ở phía người thi đấu, WADA và Hội đồng Vận động viên tổ chức một đợt tham vấn lấy vận động viên làm trung tâm, thu hút hơn 600 vận động viên và đại diện ủy ban từ hơn 60 quốc gia và hơn 70 môn thể thao. Khi khán đài trống, cộng đồng của chúng tôi bắt đầu gõ cửa. Sáu trăm người không phải là con số lớn so với hàng chục nghìn vận động viên chuyên nghiệp trên toàn cầu, nhưng nó là bằng chứng cho thấy tiếng nói của người thi đấu đã trở thành một bên phải được ngồi vào bàn. Điều báo cáo không nói là liệu tiếng nói đó có thay đổi được câu chữ nào trong bộ luật hay không. Đó là khoảng trống lớn nhất của văn bản, và là lý do tôi chỉ xem đợt tham vấn này như một tín hiệu về tính chính danh, không phải bằng chứng về ảnh hưởng thực chất. Bộ luật Phòng chống Doping Thế giới phiên bản 2027 đã được thông qua tại Busan, Hàn Quốc, và có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2027. Một chữ ký không ồn ào, nhưng có thể viết lại cả một hệ sinh thái. Với mọi quốc gia thành viên, đây là một mốc thời gian cố định và có thể lập kế hoạch được: còn khoảng một năm rưỡi để chuẩn bị nhân sự, quy trình và ngân sách cho bộ tiêu chuẩn mới. Có một chi tiết về nhãn thời gian mà người đọc số liệu nên giữ trong đầu. Báo cáo mang tên năm 2026, nhưng khối dữ liệu xét nghiệm chủ chốt lại thuộc về năm 2026 và 2026. Nhiều khả năng đây là quy ước công bố theo độ trễ một năm; cũng có thể là cách ghi nhãn chưa thật chặt. Dù theo hướng nào, người trích dẫn nên dùng chính các tỷ lệ phần trăm bên trong thay vì câu chữ ở tiêu đề. Và đây là chỗ tôi muốn đi ngược lại cách đọc thông thường. Tiêu đề của báo cáo nói về việc tăng cường lấy mẫu. Dữ liệu bên trong nói về một đà tăng đang chậm lại, một tỷ lệ phát hiện bất động, một khâu lấy mẫu đi xuống, và một mô hình tài chính bị chính các cường quốc thể thao lớn nhất thế giới làm cho lung lay. Nếu đọc bằng lăng kính thương mại, câu chuyện này gần như không có giá trị: không có ngôi sao, không có kỷ lục, không có thị trường để bán. Nhưng nếu đọc bằng lăng kính thi đấu, đây là câu chuyện quan trọng hơn mọi buổi họp báo chuyển nhượng, bởi vì nó quyết định việc một tấm huy chương có thật hay không. Cũng cần tách bạch rõ: những câu như một thắng lợi cho WADA hay dấu hiệu khó khăn trong khâu xét nghiệm là cách diễn đạt của người viết báo cáo, không phải kết luận của WADA. Số liệu là sự thật; phần đánh giá là quan điểm. Có một nghịch lý nữa cần gọi tên. Một tổ chức vừa báo thiếu hụt ngân sách vừa báo thặng dư ròng thường đang ở trạng thái siết chi tiêu để giữ cân bằng kế toán. Trong ngắn hạn, cách làm đó bảo vệ con số. Trong trung hạn, nó có thể bào mòn chính năng lực tạo ra con số, tức là năng lực lấy mẫu. Với các liên đoàn bơi ở những quốc gia đang phát triển, nơi ngân sách phòng chống doping vốn đã mỏng, tác động đến sớm hơn và rõ hơn. Và còn một điểm mù về mặt bằng chứng. Kết luận cải thiện từ 25,5 xuống 20 điểm không tuân thủ được xây trên vỏn vẹn chín cuộc kiểm toán. Với một mẫu nhỏ như vậy, chỉ cần một vài quốc gia thay đổi cách khai báo cũng đủ làm con số trung bình nhảy lên hoặc rơi xuống. Người đọc nên xem đó là tín hiệu, không phải bằng chứng. Khoảng thời gian từ nay đến ngày 1 tháng 1 năm 2027 càng làm điểm mù này trở nên đáng lo hơn, bởi đó là giai đoạn mà hành vi theo luật cũ vẫn có thể tồn tại trong khi nghĩa vụ theo luật mới chưa bắt đầu có hiệu lực. Tôi vẫn quay lại hình ảnh ở mép hồ bơi lúc 5 giờ 47 phút sáng. Phía sau những con số là những người phụ nữ không chịu dừng lại. Họ là những vận động viên chấp nhận mở cửa nhà mình cho một quy trình không khoan nhượng, đổi lại một lời hứa rằng sân đấu của họ là thật. Lời hứa ấy không được giữ bởi bảng thành tích. Nó được giữ bởi các cuộc kiểm toán, bởi các hóa đơn đóng góp, và bởi những người lấy mẫu có mặt đúng giờ. Khoảng thời gian từ nay đến ngày 1 tháng 1 năm 2027 sẽ là phép thử thật sự, và nó có thể được đo bằng vài chỉ dấu cụ thể. Tốc độ tăng khối lượng xét nghiệm trong báo cáo kế tiếp, nếu tiếp tục dưới 5 phần trăm hoặc chuyển sang âm, là dấu hiệu năng lực bị ăn mòn. Tỷ lệ phát hiện bất thường, nếu vượt 0,85 phần trăm, là dấu hiệu tỷ lệ gian lận hoặc cách nhắm mẫu đã đổi. Tỷ lệ không tuân thủ ở khâu xét nghiệm, nếu vượt 45 phần trăm, là dấu hiệu vấn đề mang tính hệ thống. Tình trạng đóng góp của Hoa Kỳ và Nga là chỉ dấu về sức mạnh tài chính của cả bộ máy. Tôi viết cho những cô gái đứng ở góc sân và chờ một lần được ra sân. Với các em, một hệ thống phòng chống doping hoạt động được không phải là chuyện luật lệ. Đó là điều kiện để lần đầu tiên các em bước lên bục xuất phát và tin rằng người đứng cạnh mình cũng đã đi qua đúng con đường ấy. Bơi lội chưa từng hứa với ai một tấm huy chương sạch. Nó chỉ hứa rằng nếu hệ thống đủ tiền và đủ người để làm việc của mình, thì người về đích trước sẽ là người xứng đáng về đích trước.